Democratie is geworden als Sinterklaas

‘Democratie is een beetje zoals het fenomeen Sinterklaas”, zegt de Sloveense filosoof Slavoj Zizek. Hij zit in T-shirt en jeans aan een tafeltje op het podium van het Burgtheater in Wenen. „Iedereen zegt: ‘Natuurlijk geloof ik niet in Sinterklaas, maar ik doe eraan mee vanwege de kinderen.’ Zo is het ook met de democratie tegenwoordig. Niemand gelooft er meer in, maar iedereen speelt het spel mee.”

Door Caroline de Gruyter

Met dit soort opmerkingen krijgt Zizek, een marxist, veel lachers op zijn hand. Tegelijkertijd schuilt hierin wel de verklaring voor de slechte performance van Labour bij de Britse verkiezingen donderdag – nota bene midden in de ergste economiReferendum EU Associatieverdrag Oekraïnesche en financiële crisis die we in honderd jaar hebben meegemaakt.

In Polen, waar gisteren eveneens gestemd werd, stelt links al jaren niets meer voor: de regering én de belangrijkste oppositiepartij zijn rechts. In Frankrijk kregen de socialisten laatst bij lokale verkiezingen zwaar klop.

Ook de bijna-implosie van de PvdA, van de Griekse en Spaanse socialisten is grotendeels terug te voeren op het feit dat zij – juist in een tijd waarin multinationals machtiger worden en de ongelijkheid tussen burgers snel toeneemt – een rol spelen in een politiek spel waarin ze zelf nauwelijks meer lijken te geloven. In Zizeks woorden: „They act it.”

De kiezer voelt dit feilloos aan. Het is niet voor niets dat het boek van Thomas Piketty zo’n hype is, dat mensen kwaad zijn over bankiersbonussen, dat de ideologen van Syriza zo’n snaar raken. De tegendraadse conferences van Zizek hebben cultstatus gekregen. Het Burgtheater was compleet uitverkocht. Er waren wachtlijsten. De socialistische wethouder van cultuur luisterde op de eerste rij twee uur naar tirades over het commodity hedonism dat volgens Zizek, mede met dank aan links, bezig is Europese democratieën buitenspel te zetten. De sociaal-democraten weten het zelf maar al te goed: ze zijn hun verhaal kwijt.

Het linkse verhaal is in essentie altijd een economisch en sociaal verhaal geweest: dat van een rechtvaardige maatschappij. Over dat verhaal gingen de socialisten vroeger verbaal op de vuist met de kapitalisten. Verkiezingscampagnes draaiden om de clash tussen twee verschillende economische wereldbeelden en scenario’s. Als links werd gekozen, kreeg je een radicaal andere economische en sociale politiek dan als rechts won. Die tegenstelling in de politiek is bijna verdwenen. Tegenwoordig voert een linkse regering vrijwel hetzelfde economische beleid als een rechtse. Dat beleid wordt, vanwege de globalisering, ver boven hun hoofden uitgestippeld: door de ‘markten’, het IMF, de trojka of in de boardroom van Pimco, één van de grootste obligatiefondsen ter wereld.

Door die economische globalisering is het belangrijkste verschil tussen links en rechts weggevallen. Ze zijn samengesmolten tot ‘establishment’.

Lees verder op NRC Next

Nationale democratie is dood, wat rest is doen alsof

Als de Griekse saga iets aantoont, is het wel hoe de globalisering in Europa langzaam maar zeker de democratie aan het uithollen is. Griekse kiezers hebben op Syriza gestemd omdat zij een andere economische politiek wilden. Maar bezorgt de nieuwe regering hen nu de beloofde economische koerswijziging? Nee. Althans, als Griekenland in de eurozone wil blijven, dan zit het vast aan afspraken die eerdere regeringen gemaakt hebben.

Zo gaat het, als je met zijn allen één munt en één regelsysteem deelt. Er is maar een manier waarop de Griekse regering de kiezers kan geven wat ze hen heeft beloofd: door de eurozone te verlaten. Dan kan ze, in een godverlaten hoek van Europa, met de nek aangekeken door haar voormalige euro-partners, haar eigen bonen doppen zoveel ze wil. Of er dan nog keuzes zijn, is overigens twijfelachtig – het ‘vrije’ Griekenland zou zijn overgeleverd aan redders met dubieuze motieven.

Niemand wil zo’n Grexit, om diverse redenen. Daarom heeft iedereen weken wanhopig geprobeerd om een compromis te vinden. Maar een compromis bestaat eigenlijk niet. Economische politiek in de eurozone kan niet meer nationaal worden bepaald. Je kunt alleen nog doen alsof. Door de trojka geen trojka meer te noemen. Of door te veinzen dat je bepaalde hervormingen zelf hebt bedacht – en als het parlement ze toch dreigt te blokkeren, ram je ze er per decreet doorheen.

De Fransen weten er alles van. De regering-Hollande heeft zojuist buiten het parlement om de wet-Macron ingevoerd, over economische hervormingen, om niet in dezelfde spagaat te belanden als de regering-Tsipras. Hollande omzeilt de democratie, opdat Brussel ze niet afdwingt.

Maar deze spagaat is uiteindelijk onvermijdelijk, voor iedereen. Dat is wat het Griekse drama ons laat zien. Sinds de jaren tachtig hebben westerse, democratische landen enthousiast gewerkt aan het ‘openen’ van de wereld. We hebben handelsbarrières gesloopt, markten en media bevrijd uit de klauwen van overheden en het internet gebruikt als vehikel voor een ongebreidelde culturele, technologische en commerciële uitwisseling. Lang leek het erop dat we daarmee goedkoper én democratischer uit waren. Vliegen en telefoneren werd goedkoper. Informatie voor burgers werd steeds minder elitair. Zelfs een beetje in China en Rusland.

Waar we ons immens op hebben verkeken, is dat de globalisering uiteindelijk niet tot democratisering en transparantie leidt. Integendeel, ze is zo’n eigen leven gaan leiden dat burgers er nauwelijks invloed op hebben. We zijn vrijer dan ooit om te kopen, lief te hebben en ons aan te kleden zoals we willen. Maar economisch zijn kiezers machteloos geworden.

Lees deze column van Caroline de Gruyter verder op het NRC